Η “Έκθεση Εκφυλισμένης Τέχνης” (Entartete Kunst Ausstellung) άνοιξε τις πύλες της στο Μόναχο στις 19 Ιουλίου 1937 . Ήταν μια διαφορετική έκθεση που αποτελούνταν από γνωστά έργα μοντέρνας τέχνης, τοποθετημένα στο χώρο με χαοτικό τρόπο και συνοδευόμενα από απαξιωτικά, προπαγανδιστικά συνθήματα.

 

 

Η έκθεση παρουσίαζε πάνω από 650 πίνακες, γλυπτά, χαρακτικά και βιβλία από τις συλλογές τριάντα δυο γερμανικών μουσείων. Οι επισκέπτες έφταναν στο χώρο της έκθεσης ανεβαίνοντας μια στενή σκάλα. Το πρώτο γλυπτό ήταν ένα υπερμεγέθες, θεατρικό πορτρέτο του Ιησού, τοποθετημένο επίτηδες στην είσοδο κατά τέτοιο τρόπο ώστε οι επισκέπτες να προσβάλλονται καθώς “έπεφταν πάνω του” μπαίνοντας. Τα δωμάτια της έκθεσης διαρρυθμίζονταν με πρόχειρα χωρίσματα και χαοτικό τρόπο, ενώ ο χώρος ήταν κακοφωτισμένος. Οι πίνακες ήταν κρεμασμένοι σε πυκνή διάταξη, συχνά με σπάγγο και μερικές φορές χωρίς κορνίζα.

 

Στους τοίχους, δίπλα στα έργα τέχνης, γραφόταν συνθήματα όπως:

• Η αποκάλυψη της ψυχής της Εβραϊκής φυλής
• Προσβολή στη γερμανίδα γυναίκα
• Το ιδανικό-κρετίνος και πόρνη
• Εσκεμμένο σαμποτάζ της εθνικής αμύνης
• Γερμανοί αγρότες-μια εβραϊκή άποψη
• Η εβραϊκή επιθυμία για αγριότητα αποκαλύπτεται-στη Γερμανία ο Νέγρος γίνεται το φυλετικό ιδανικό μιας εκφυλισμένης τέχνης
• Η τρέλα γίνεται μέθοδος
• Η φύση μέσα από τα μάτια άρρωστων ψυχών

 

 

Οι αρχές του εικοστού αιώνα ήταν περίοδος θεμελιακών αλλαγών στις τέχνες. Κινήματα, όπως ο κυβισμός, ο ντανταϊσμός και ο σουρεαλισμός -που βάθυναν το ρήγμα με την παραδοσιακή τέχνη που είχαν ανοίξει προηγουμένως ο συμβολισμός και ο φωβισμός- δεν έχαιραν καθολικής εκτίμησης. Η πλειοψηφία του κόσμου δεν ενδιαφερόταν για τη νέα τέχνη, που πολλοί αποστρέφονταν ως ελιτίστικη, ηθικά ύποπτη και συχνά ακατανόητη.

Η τέχνη που θεωρούνταν ιδανική κατά τους Ναζί -σύμφωνα και με τα προσωπικά γούστα του Αδόλφου Χίτλερ- ήταν η αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή τέχνη, καθώς αυτές θεωρούνταν “μη μολυσμένες” από εβραϊκές επιρροές, και ενσαρκώσεις ενός φυλετικού ιδεώδους. Η σύγχρονη τέχνη θεωρούνταν πράξη αισθητικής βίας των Εβραίων κατά του γερμανικού πνεύματος. Η υποτιθέμενη “εβραϊκότητα” της τέχνης που ήταν ακατανόητη, μη ρεαλιστική ή απεικόνιζε “διεφθαρμένα” θέματα, εξηγούνταν μέσω της θεωρίας του εκφυλισμού, σύμφωνα με την οποία η τέχνη αυτή ήταν αποτέλεσμα κατώτερης φυλετικής ταυτότητας. Διαδίδοντας τα περί εκφυλισμένης τέχνης οι Ναζί συνδύασαν τον αντισημιτισμό τους με την επιθυμία τους να ελέγξουν την τέχνη, και έτσι εξασφάλισαν τη λαϊκή υποστήριξη και για τους δυο αυτούς σκοπούς.

 

Ο πίνακας οι Ανάπηροι Πολέμου του 1920 του Otto Dix, αποτελούσε κόκκινο πανί για τους Ναζί, καθώς απεικόνιζε τις καρικατούρες τεσσάρων ακρωτηριασμένων και παραμορφωμένων βετεράνων του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου, θεάματος συνηθισμένου στους δρόμους του μεταπολεμικού Βερολίνου. 

 

Γαλάζιος ίππος I – Εξπρεσιονιστικός πίνακας του Franz Marc, 1911 

Η ρήξη του εξπρεσιονισμού με τη γραμμικότητα και τις ρεαλιστικές απεικονίσεις της καθιερωμένης μέχρι τότε τέχνης συγκέντρωσε τα πυρά των ναζιστών

 

Στα τέλη του 19ου αιώνα ο κριτικός και συγγραφέας Max Nordau ανέπτυξε την θεωρία στην οποία στηρίχτηκε ιδεολογικά το ναζιστικό κόμμα για να στοιχειοθετήσει τις θέσεις του απέναντι στην μοντέρνα τέχνη. Ο Nordau δανείστηκε από την βιολογία τον όρο εκφυλισμός (Entartung), που δηλώνει την κατάσταση κατά την οποία ένα είδος χάνει τα ποιοτικά χαρακτηριστικά και αλλάζει προς το χειρότερο. Στο ομώνυμο βιβλίο που εξέδωσε το 1892 παρουσίασε την μοντέρνα τέχνη σαν προϊόν ανθρώπων σε τόσο προχωρημένο εκφυλιστικό στάδιο, που αδυνατούν να παράγουν κατανοητά έργα. Σύμφωνα με την θεωρία του Nordau, τα διάφορα κινήματα της μοντέρνας τέχνης ήταν προϊόντα ψυχοπαθολογίας ή εκφυλιστικών παθήσεων του οπτικού νεύρου. Ο Nordau στηρίχτηκε στα γραπτά του εγκληματολόγου  Cesare Lombroso  του οποίου το βιβλίο Ο Εγκληματικός Άνθρωπος, που εκδόθηκε το 1876, προσπαθούσε να αποδείξει ότι υπήρχαν “γεννημένοι δολοφόνοι”, των οποίων τα αταβιστικά ψυχολογικά χαρακτηριστικά μπορούσαν να εντοπιστούν μετρώντας σωματικά χαρακτηριστικά που ξέφευγαν από το “φυσιολογικό”. 

 

Entartete Kunst, κατάλογος, 1937, p. 23. από τα αριστερά προς τα δεξιά: * Johannes Molzahn, Der Gott der Flieger, 1921, . * Jean Metzinger, En Canot (“On the Beach”), 1913. * Kurt Schwitters, Merzbild, 1918–19,* Johannes Molzahn, Familienbild

 

Πολλοί από τους καλλιτέχνες της γερμανικής πρωτοπορίας διάλεξαν το δρόμο της εξορίας. Ο  Max Beckmann διέφυγε στο Άμστερνταμ τη μέρα έναρξης της “Έκθεσης Εκφυλισμένης Τέχνης”. Ο Max Ernst μετανάστευσε στην Αμερική με τη βοήθεια της Peggy Guggenheim. Ο Ernst Ludwig Kirchner αυτοκτόνησε στην Ελβετία το 1938. Ο Paul Klee μετακόμισε επίσης στην Ελβετία, μέχρι το θάνατό του το 1940. Η ελβετική ιθαγένεια δεν του δόθηκε, καθώς ήταν χαρακτηρισμένος ως “εκφυλισμένος καλλιτέχνης”, παρά μόνο έξι μέρες μετά το θάνατό του.

Άλλοι καλλιτέχνες έμειναν εξόριστοι μέσα στην ίδια τους τη χώρα. Ο Otto Dix αποσύρθηκε στην ύπαιθρο, όπου ζωγράφισε τοπία με ένα συντηρητικό στυλ που δεν θα προκαλούσε τις αρχές. Το Επιμελητήριο Πολιτισμού απαγόρευσε σε καλλιτέχνες όπως ο Emil Nolde να αγοράζουν υλικά ζωγραφικής. Αυτοί που παρέμειναν στη Γερμανία αποκλείστηκαν από θέσεις διδασκαλίας σε πανεπιστήμια, και δέχονταν αιφνιδιαστικές εφόδους της Γκεστάπο προκειμένου να διαπιστωθεί ότι δεν παραβίαζαν την απαγόρευση να παράγουν έργα τέχνης που τους είχε επιβληθεί. Αν και κανείς δημιουργός δεν εκτελέστηκε εξαιτίας του έργου του, οι καλλιτέχνες εβραϊκής καταγωγής που δεν έφυγαν εγκαίρως από τη Γερμανία στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης.

 

Ernst Ludwig Kirchner, Self-portrait as a soldier, 1915

 

Μετά την έκθεση, οι πίνακες ξεδιαλέχτηκαν για πούλημα και βγήκαν στο σφυρί σε δημοπρασίες στην Ελβετία. Κάποια κομμάτια αποκτήθηκαν από μουσεία, και άλλα από ιδιώτες συλλέκτες. Οι Ναζί αξιωματούχοι πήραν αρκετά για τις προσωπικές τους συλλογές: ο Χέρμαν Γκέρινγκ, για παράδειγμα, πήρε δεκατέσσερα πολύτιμα κομμάτια, ανάμεσα στα οποία ένας Βαν Γκογκ κι ένας Σεζάν. Το Μάρτιο του 1939 η πυροσβεστική υπηρεσία του Βερολίνου έκαψε περίπου 4.000 έργα που είχαν μικρή αξία στη διεθνή αγορά. Ένας μεγάλος αριθμός έργων “εκφυλισμένης τέχνης”, περίπου 500-600 έργα των Pablo Picasso, Salvador Dali, Ernst, Klee και Miro, κάηκαν στους κήπους της Galerie nationale du Jeu de Paume στο Παρίσι, στα μέσα του 1943.  Με την κατάρρευση της ναζιστικής Γερμανίας το 1945, ορισμένα από τα έργα “εκφυλισμένης τέχνης” μεταφέρθηκαν στην ΕΣΣΔ, και εκτίθενται στο μουσείο Hermitage.