Όταν πυκνή η ομίχλη θα μας σκέπαζε,
τους φάρους θε ν’ ακούγαμε να κλαίνεκαι τα καράβια αθέατα θα τ’ακούγαμε,
περνώντας να σφυρίζουν και να πλένε.
Μακριά πολύ μακριά να ταξιδεύουμε,
κι ο ήλιος πάντα μόνους να μας βρίσκει·εσείς τσιγάρα «Κάμελ» να καπνίζετε,
κι εγώ σε μια γωνιά να πίνω ουίσκυ.
Καββαδίας, Γράμμα στον ποιητή Καίσαρα Εμμανουήλ
Οι Φάροι αιώνιοι φύλακες των θαλασσών, στέκουν ατρόμητοι απέναντι στο κύμα και φωτίζουν το δρόμο κάθε ναυτικού. Με αφορμή την παγκόσμια μέρα των Φάρων στις 19 Αυγούστου γίνεται κι αυτό το αφιέρωμα ύμνος σε αυτά τα πέτρινα θεριά των θαλασσών που έχουν εμπνεύσει ποιητές, ζωγράφους, στιχουργούς.
Το όνομα «φάρος» συνδέεται άμεσα με τον πρώτο πυρσοφόρο πύργο που χτίστηκε στο αιγυπτιακό νησί Φάρος από το μεγάλο αρχιτέκτονα των ελληνιστικών χρόνων Σώστρατο τον Κνίδιο. Το συγκεκριμένο νησί βρίσκεται στα ανατολικά του λιμανιού της Αλεξάνδρειας (γι αυτό και είναι ευρέως γνωστός ως Φάρος της Αλεξάνδρειας) κι από τότε όλοι οι φάροι πήραν την ονομασία αυτού του ομώνυμου νησιού.
Ο Φάρος της Αλεξάνδρειας θεωρείται ένα από τα Επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου. Κατασκευάστηκε τον 3ο αιώνα π.Χ. και παρέμεινε σε λειτουργία ως την πλήρη καταστροφή του από δύο σεισμούς τον 14ο αιώνα μ.Χ. Ήταν ένας πύργος συνολικού ύψους 140 μέτρων και ήταν για εκείνη την εποχή το πιο ψηλό ανθρώπινο οικοδόμημα του κόσμου μετά τις πυραμίδες του Χέοπα και του Χεφρήνου.
Στον ελληνικό χώρο, και σύμφωνα με την προφορική παράδοση, ο πρώτος φάρος χτίστηκε το 1827 στην Αίγινα, όταν το νησί είχε οριστεί από τον κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια προσωρινή πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους.
***
Φάροι στον Ελλαδικό χώρο
Γαϊδουρονήσι
Ο φάρος αυτός πρωτολειτούργησε το 1834 και κατασκευάστηκε από την Γαλλική εταιρεία φάρων. Το ύψος του κυλινδρικού του πύργου είναι 29 μέτρα και το εστιακό του ύψος είναι 68 μέτρα. Είναι τοποθετημένος εμπρός απ’το λιμάνι της Ερμούπολης Σύρου, στο μικρό ερημικό νησάκι Γαιδουρονήσι ή Δίδυμη. Θεμελιώθηκε την 25η Ιανουαρίου 1834, για το πρώτο έτος της βασιλείας του Όθωνα, με βασιλική δαπάνη κι είναι έργο του Βαυαρού αρχιτέκτονα Γιόχαν Ερλάχερ. Μέρος του φάρου καταστράφηκε κατά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1948 επισκευάστηκε και από τότε λειτουργεί εκπέμποντας 1 λευκό φωτισμό κάθε 2 λεπτά. Είναι ο πιο παλιός και ταυτόχρονα ψηλότερος φάρος του Ελληνικού φαρικού δικτύου.
Άνδρος
Ο φάρος Τουρλίτης στην Άνδρο, συγκαταλέγεται στους πιο όμορφους και μοναδικούς φάρους. Χτίστηκε το 1887 πάνω σε βράχο μέσα στη θάλασσα. Πρόκειται για τον μόνο φάρο που έχει κατασκευαστεί στη θάλασσα.
Ακρωτήριο Μαλέας
Ο ιστορικός πετρόκτιστος Φάρος του Μαλέα δεσπόζει στο νοτιότερο άκρο της Πελοποννήσου, στο ομώνυμο ακρωτήριο, από το 1883. Το όνομά του είναι στενά συνυφασμένο με τον κίνδυνο, καθώς ο διάπλους του Μαλέα αποτελούσε ανέκαθεν εφιάλτη για τους ναυτικούς. Ο Καρκαβίτσας στα «Λόγια της πλώρης» αναφέρει «Τις φουρτούνες του Κάβο Μαλιά δεν τις κάνουν ανέμοι. Εγώ να σας πω. Όχι, σου λέει, είναι χοντρός κάβος και χύνει το βουνό αέρα κι έρχεται ο Θρακιάς από πάνω και βγάζουν αψάδα οι Βελανιδιώτισσες. Κολοκύθια! Μωρέ τις φουρτούνες του Καβομαλιά δεν τις κάνουν ανέμοι…Τις κάνουν τα στοιχειά.»
Σταμάτησε του ρολογιού τους δείκτες
τώρα που είμαστε αγκαλιά.
Πάρε τις πίκρες, τις πίκρες μου και ρίχ’ τες
στο βράχο του κάβο Μαλιά, καλέ μου,
στο βράχο του κάβο Μαλιά.
Μικρή πράσινη θάλασσα δεκατριῶ χρονῶ
Πού θά ‘θελα νά σέ υἱοθετήσω
Νά σέ στείλω σχολεῖο στήν Ἰωνία
Νά μάθεις μανταρίνι καί ἄψινθοΜικρή πράσινη θάλασσα δεκατριῶ χρονῶ
Στό πυργάκι τοῦ φάρου τό καταμεσήμερο
Νά γυρίσεις τόν ἥλιο καί ν’ ἀκούσεις
Πῶς ἡ μοίρα ξεγίνεται καί πῶς
Ἀπό λόφο σέ λόφο συνεννοοῦνται(….)
Οδυσσέας Ελύτης, Μικρή Πράσινη Θάλασσα, Το Φωτόδεντρο και η Δέκατη Τέταρτη Ομορφιά, 1971
Ολονυχτίς τον πότισες με το κρασί του Μίδα
κι ο φάρος τον ελίκνιζε με τρεις αναλαμπές
Δίπλα ο λοστρόμος με μακριά πειρατική πλεξίδα
κι αλάργα μας το σκοτεινό λιμάνι του GabesΑπά στο γλυκοχάραμα σε φίλησε ο πνιγμένος
κι όταν ξυπνήσεις με διπλή καμπάνα θα πνιγείς
Στο κάθε χάδι κι ένας κόμπος φεύγει ματωμένος
απ’ το σημάδι της παλιάς κινέζικης πληγήςΟ παπαγάλος σου ‘στειλε στερνή φορά το γεια σου
κι απάντησε απ’ το στόκολο σπασμένα ο θερμαστής
πέτα στο κύμα τον παλιό που εσκούριασε σουγιά σου
κι άντε μονάχη στον πρωραίον ιστό να κρεμαστείςΓράφει η προπέλα φεύγοντας ξοπίσω “σε προδίνω”
κι ο γρύλος τον ξανασφυράει στριγγά του τιμονιού
Μη φεύγεις. Πες μου, το ‘πνιξες μια νύχτα στο Λονδίνο
ή στα βρωμιάρικα νερά κάποιου άλλου λιμανιού;Ξυπνάν οι ναύτες του βυθού ρισάλτο να βαρέσουν
κι απέ να σου χτενίσουνε για πάντα τα μαλλιά.
Τρόχισε κείνα τα σπαθιά του λόγου που μ’ αρέσουν
και ξαναγύρνα με τις φώκιες πέρα στη σπηλιάΤρεις μέρες σπάγαν τα καρφιά και τρεις που σε καρφώναν
και συ με τις παλάμες σου πεισματικά κλειστές
στερνή φορά κι ανώφελα ξορκίζεις τον τυφώνα
που μας τραβάει για τη στεριά με τους ναυαγιστέςΝίκος Καββαδίας, Εσμεράλδα
Χανιά
Να μείνεις. Να μείνεις εδώ. Μια ησυχία, μια βαθιά ησυχία
σχεδόν μια ευτυχία, σαν νάληξε η μεταβλητότητα
ή σαν η θάλασσα νάχει αναλάβει και τη δική μας κίνηση
κ’ εμείς, απ’ το παράθυρο εδώ, μπορούμε να την παρακολουθούμε
ακίνδυνα, και κάπως μαγεμένοι μάλιστα
απ’ όλα αυτά τα φευγαλέα υδάτινα σχήματα,
απ’ αυτές τις ανώδυνες κραυγές, τους αναίτιους θορύβους,
τα ετοιμόρροπα χρώματα, τ’ αντιφεγγίσματα, τις μεταπτώσεις,
αμέτοχοι, κολακευμένοι κιόλας απ’ τη γνώση μας
για το αμετάβλητο του νερού κάτω απ’ τις πολυθόρυβες,
τις απειλητικές χειρονομίες των ανέμων. Να μείνεις.Σε λίγο θα διακρίνεις κάτω απ’ το τεμάχιο των ήχων
την ταπεινόφρονη, αδιαίρετη σιωπή. Θα την διακρίνεις
σα μιαν ευγένεια προς τον ίδιο τον εαυτό σου. Ιδίως την ώρα που βραδιάζει
κ’ η κάμαρα μυρίζει αρμύρα, κάπνα και πετρέλαιο –
(μια οξύτατη ευωδία από φύκια κι άνεμο και σπιτική ησυχία,
μαζί με τη ζεστή ανάσα τού καφέ και την απέραντη βραχνάδα τού ορίζοντα),
κείνη την ώρα σαν να βρίσκεσαι μέσα σε μια άνετη, στέρεη κοιλότητα
σκαμμένη σφαιρικά μέσα στο μάταιο θόρυβο,
και, πότε-πότε, απόναν κρότο πιο ισχυρό, μια εξαίσια ταλάντευση
σάμπως να σε σκουντάει στον ύπνο σου ένα χέρι αγαπημένο χωρίς να σε ξυπνήσει
δίνοντας σου ταυτόχρονα την αίσθηση της ηρεμίας τού ύπνου
και του χεριού τού αγαπημένου. Ναι, να μείνεις.Γιάννης Ρίτσος, Ο Φαροφύλακας (απόσπασμα), 1958
