“Το μεγάλο μας τσίρκο” αποτελεί ένα θεατρικό κείμενο, στενά συνυφασμένο με τα γεγονότα της Χούντας που έγραψε την δική του ξεχωριστή ιστορία στην πολιτική ιστορία της Ελλάδας. Αυτό γιατί γράφτηκε, τροποποιήθηκε, παίχτηκε λίγους μήνες πριν την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Η παράσταση ήταν μια μεγάλη εισπρακτική επιτυχία ( περίπου 400.000 εισιτήρια ). Η πρεμιέρα ήταν στις  22 Ιουνίου 1973 στο θέατρο «Αθήναιον» της οδού Πατησίων, απέναντι από το Πολυτεχνείο και τον Οκτώβρη του 1973 οι παραστάσεις διεκόπησαν μετά από την σύλληψη των πρωταγωνιστών (Καζάκος, Καρέζη)

Συνθήματα όπως «ΨΩΜΙ-ΠΑΙΔΕΙΑ-ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ» και «ΦΩΝΗ ΛΑΟΥ — ΟΡΓΗ ΘΕΟΥ» , γνωστά από την εξέγερση του Πολυτεχνείου, είχαν πρωτοεμφανιστεί στην παράσταση.Σε κάθε παράσταση υπήρχε παρακολούθηση από μέλη του καθεστώτος οι οποίοι κατέγραφαν τις αντιδράσεις των θεατών για να δώσουν αναφορά σε ανώτερα στελέχη. Έχοντας επίγνωση οι συντελεστές της παράστασης της απήχησης που είχε το έργο τους στον κόσμο και στα πολιτικά πρόσωπα, γράφονταν κείμενα και παίζονταν σκηνές έστω και για μία μέρα γνωρίζοντας ότι δεν θα έβλεπαν δεύτερη μέρα στο φως της λογοκρισίας.

Στις 3 Αυγούστου 1974, αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση, το έργο ξανανέβηκε με την προσθήκη των σκηνών που εíχαν λογοκριθεί κι ενός τραγουδιού («Το Προσκύνημα») στο φινάλε της παράστασης, για να τιμήσει τους νεκρούς του Πολυτεχνείου.

Συγγραφέας: Ιάκωβος Καμπανέλλης

Σκηνοθεσία: Κώστας Καζάκος

Σκηνικά και κουστούμια: Φαίδωνας Πατρικαλάκι

Θεατρικός διάκοσμος: Ευγένιος Σπαθάρης

Μουσική: Σταύρος Ξαρχάκος

Χορός και ομαδική κίνηση: Μαρία Κυνηγού

Ηθοποιοί:

Κώστας Καζάκος
Χρήστος Καλαβρούζος
Τζένη Καρέζη
Νίκος Κούρος
Σπύρος Κωνσταντόπουλος
Νίκος Ξυλούρης
Διονύσης Παπαγιαννόπουλος
Τίμος Περλέγκας

Σχεδιάγραμμα της Παράστασης

Τις σκηνές μεταξύ τους δένουν το ζεύγος Ρωμιός-Ρωμιάκι που σχολιάζουν θέματα της επικαιρότητας και προσπαθούν να “εξηγήσουν” στο κοινό ότι το κωμικό στοιχείο της παράστασης ουδεμία σχέση έχει με γνωστά γεγονότα ή πρόσωπα.

ΡΩΜΙΟΣ: Και τώρα μία διευκρίνηση. Είπα ότι το έργο μας είναι κωμωδία. Αλλά δεν είναι απλώς διότι έτσι γράφτηκε ή διότι το λέμε εμείς. Είναι κωμωδία για έναν σοβαρότερο και πολύ πιο έγκυρο λόγο: Το δηλώσαμε ως κωμωδία, το υποβάλαμε στην λογοκρισία ως κωμωδία και ενεκρίθη ως κωμωδία δια της υπ’αριθμόν 199 αποφάσεως. Δεν θέλω με τούτο να σας πω ότι δυνάμει του λόγου τάδε είστε υποχρεωμένοι να γελάτε. Κάθε άλλο! Επισημαίνει απλώς ότι οποιαδήποτε ομοιότης της κωμωδίας μας με δράμα είναι τελείως συμπτωματική.

Από τις πρώτες σκηνές του έργου, τόσο χρονολογικά όσο και σαν επικεφαλίδα είναι ο μύθος του Κρόνου, που τρώει τα παιδιά του γιατί δεν θέλει διαδόχους, γιατί δεν θέλει οτιδήποτε καινούργιο και το εκτελεί πριν καν δει το φως της ημέρας.

Χρονολογικά πέρασμα από τον βασιλιά Ανδρόνικο Α’ Κομνηνό όπου σχολιάζεται το “ειρηνικό” πέρασμα του στην βασιλεία της Ελλάδας μετά την δολοφονία του νόμιμου βασιλέα και της οικογένειας του και την οικονομική εξαθλίωση του λαού.

Σημαντική σκηνή του έργου είναι η “Περί γκιλοτίνας”. Στην σκηνή μαζεύονται οι κάτοικοι ενός χωριού για να ακούσουν τον λόγο του προέδρου της κοινότητας, ο οποίος παρότι κατατρομαγμένος, καλείται να υποδεχτεί στο χωριό την γκιλοτίνα που έφεραν οι “αποσταλμένοι εξ Αθηνών”

Με την γκιλοτίνα , συγχωριανοί, θα ‘χομε απο δω και εμπρός γλυκύτερο θάνατο. Οι Τούρκοι μας παλουκώνανε, μας σουβλίζανε, μας κομματιάζανε με τις χατζάρες. Πάνε αυτά! Τώρα είμαστε ελεύθεροι Έλληνες κι έχουμε την γκιλοτίνα μας που θα μας κόβει το κεφάλι ωραία σαν να γίνεται η δουλειά σε φάμπρικα.

 

Μεγαλειώδης είναι η σκηνή της “3ης Σεπτεμβρίου” όπου τέσσερις πρέσβεις (Άγγλος, Γάλλος, Ρώσος, Αυστριακός) συνομιλούν και εξετάζουν το αίτημα του λαού για Σύνταγμα:

-Να έχουν σύνταγμα ή να μην έχουν;

-Αφού δεν είχαν γιατί να έχουν;

-Θα τους παρέσυραν αυτοί που έχουν!

-Να αρκεσθούν εις αυτά που έχουν! Δεν είναι ώριμοι για να το έχουν!

-Κι αν επιμένουν να το έχουν; Διότι ως φαίνεται θα το έχουν!

-Εάν νομίζουν ότι το έχουν και εις την ουσίαν δεν το έχουν;

-Εάν πιστέψουν ότι το έχουν είν’εύκολο να μην το έχουν!

-Ο μόνος τρόπος να μην έχουν, ειναι ν’αφησουμε να εχουν!!

Από την σκηνή περνούν υψωμένα πανώ με τις λέξεις:

3η ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 1843 , ΣΥΝΤΑΓΜΑ, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, ΘΟΡΥΒΩΔΗΣ ΑΝΗΣΥΧΙΑ, ΑΝΟΗΤΗ ΥΠΕΡΟΨΙΑ, Η ΦΡΟΥΡΑ Ο ΛΑΟΣ ΚΥΚΛΩΣΑΝΕ ΤΟ ΠΑΛΑΤΙ, ΗΡΘΕ ΚΙ Ο ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ ,  Ο ΛΑΟΣ ΝΙΚΑ.

Το Α’ μέρος του έργου τελειώνει με το τραγούδι της φυγής του Όθωνα και την χαρακτηριστική στροφή

Λαέ μη σφίξεις άλλο το ζωνάρι,
μην έχεις πια την πείνα για καμάρι.
Οι αγώνες πούχεις κάνει δεν φελάνε
το αίμα το χυμένο αν δεν ξοφλάνε.
Λαέ μη σφίξεις άλλο το ζωνάρι,
η πείνα το καμάρι είναι του κιοτή,
του σκλάβου που του μέλλει να θαφτεί.

Β’ Μέρος

Το β’ μέρος ξεκινά με τον λαϊκό ήρωα Καραγκιόζη και τους χαρακτήρες του θιάσου του, που ψάχνοντας για έναν καινούργιο βασιλιά που να είναι από την Ελλάδα , για να μπορούν να τον έχουν όλοι του χεριού τους, αποφασίζουν να εκλέξουν σε αυτήν την θέση τον Καραγκιόζη. Στην αρχή αρνείται τη θέση αυτή αλλά όταν μαθαίνει ότι θα έχει άπλετο φαγητό σαν βασιλιάς δέχεται. Όλοι μπαίνουν στον “ρόλο” της βασιλικής αυλής για τα μάτια του, εκτός από τον ίδιο που αντιλαμβάνεται ότι τίποτα δεν θα αλλάξει από την μεριά των γύρω του προς αυτών. Ακόμα κ τώρα όλοι θα τον χτυπούν και θα τον ταλαιπωρούν αλλά τώρα στα “κρυφά”. Και όταν πια δεν εξυπηρετεί τα συμφέροντα τους, τον πηγαίνουν στο μεγάλο φίδι που βρίσκεται στην κορυφή της σκηνής για να τον φάει.

Στην συνέχεια γίνεται λόγω για τα “Βενιζελικά” χρόνια κ το πως αυτά ισοπέδωσαν την ελληνική οικονομία μέσα από την αποστολή μεγάλου μέρους στρατιωτικού και οικονομικού δυναμικού στους πολέμους της Ευρώπης

Ακολουθεί η συγκινητική σκηνή της άλωσης της Σμύρνης και του Αϊ-Βαλί. Την ώρα που ο τραγουδιστής βρίσκεται επί σκηνής και τραγουδά μοιρολόι για τις χαμένες πόλεις, από τα μεγάφωνα παίζονται οι ανακοινώσεις του Ερυθρού Σταυρού για τους αγνοούμενους και τις οικογένειες τους.

Χαμένη γη και προσφυγιά, τα πόδια εδώ,

αλλού η καρδιά, κομμάτια μου που να σας βρω

να κάμω ρίζες, να ξανασταθώ

και να φωνάξω με φωνή που να ματώσουν οι ουρανοί:

όλοι μας πνίγαν και μας σφάζανε μαζί

Εγγλέζοι, Γάλλοι, Τούρκοι κι Αμερικανοί.

Η τελευταία σκηνή του έργου, παρουσιάζει τον Ρωμιό να συναντά έναν πολιτικό κρατούμενο τη στιγμή που χτυπάει ο συναγερμός για την είσοδο των Γερμανών και των Ιταλών στην Ελλάδα το 1940. Ο πολιτικός κρατούμενος απορεί γιατί δεν ελευθερώθηκε να βοηθήσει την Ελλάδα σε αυτήν την κρίσιμη στιγμή και πληροφορείται ότι δεν είναι χρήσιμος πια για το κράτος. Ο Ρωμιός ελευθερώνει τον κρατούμενο γιατί διαφωνεί με την απόφαση και όλοι μαζί ενώνονται με το πλήθος που πάει να αντιδράσει στον ερχομό των εχθρών. Το πλήθος περικυκλώνεται από τον γερμανικό στρατό. Στην σκηνή μπαίνουν μία ομάδα μασκοφόρων που ξεδιαλέγουν από το πλήθος κάποιους. Είναι οι πρωταγωνιστές της παράστασης, Τους ακινητοποιούν και δίνεται το πρόσταγμα για την εκτέλεση τους. Ριπές από πυροβόλο. Οι νεκροί μένουν όρθιοι, τσακισμένοι από τις σφαίρες αλλά στα πόδια τους. Οι μασκοφόροι βγάζουν τις μάσκες τους και χορεύουν ντυμένοι στα σμόκιν τους τανγκό με επιδειχτικές φιγούρες ανάμεσα στους νεκρούς. Είναι οι λεγόμενοι “συνεργάτες” των Γερμανών.

Ο επίλογος του έργου γίνεται από τον Ρωμιό και το Ρωμιάκι που πηγαίνουν στην κεντρική σκηνή και απευθύνονται στο κοινό. Αναλαμβάνουν την ευθύνη ότι καταπιάστηκαν με κάτι δύσκολο, διαλέγοντας πολλές φορές την πλάγια οδό για να περάσουν όσα ήθελαν.

ΡΩΜΙΟΣ: Εκείνο που θα θέλαμε ήταν να ‘ρθείτε στην παράσταση μας, και να μην φύγετε αδιάφοροι… Να διαφωνήσετε, να βρείτε λάθη, να θυμώσετε… μα να μην φύγετε αδιάφοροι…

ΡΩΜΙΑΚΙ: Ο δράκος είναι κει, και θα ‘ναι και αύριο και μεθαύριο με το στόμα ανοικτό.

Αν δεν με πιστεύεται βάλτε το αυτί στο χώμα και ακούστε. Η γη χτυπά με 80 σφυγμούς… ωραίους σαν παλιό τύμπανο… κάτι γίνεται… κάτι γίνεται…

Ταυτόχρονα με τα λόγια χτυπά ένα παλιό τύμπανο στο ρυθμό των 80 παλμών. Οι εκτελεσμένοι της σκηνής ανασταίνονται. Ο λαός του έργου περπατά πανηγυρικά και τραγουδά το τραγούδι της παράστασης.

Αποσπάσματα της θεατρικής παράστασης: