Τι συμβαίνει όταν ο διάσημος αγιογράφος επιστρέφει σπίτι του; Σταματάει το έργο εκεί; Η απάντηση είναι όχι. Ο Φώτης Κόντογλου επιστρέφοντας σπίτι φτιάχνει ίσως το πιο σημαντικό βιογραφικό έργο της ζωής του. Αναπαριστά κομμάτια της καθημερινότητας του, δασκάλους και εμπνευστές του στον τοίχο του σπιτιού του. Με τον μοναδικό “αγιογραφικό” του τρόπο ζωγραφίζει απλούς ανθρώπους “θεοποιώντας” τους  μέσω της τέχνης. Έτσι θα δούμε τον Όμηρο να συναγωνίζεται τους προκάτοχους του στο πιο παράξενο τέμπλο που θα έχει φτιαχτεί ποτέ. Αλλά ας ξεμπλέξουμε το νήμα από την αρχή…

Γνωστός για τις βυζαντινές και μεταβυζαντινές επιρροές του και φυσικά για την αγάπη του προς της γενέτειρα του το Αϊβαλί από που και ήρθε πρόσφυγας. Το ευρύ κοινό τον αγάπησε για την πιστότητα του στην παράδοση και  την ικανότητα του να φτάσει ως την εποχή του ιδέες της πολιτιστικής ταυτότητας της Ελλάδας. Παραμένοντας βαθιά συνδεδεμένος με την θρησκεία με έναν παράδοξο και “καζαντζακικό” τρόπο, αποτελεί για την λαογραφία της Ελλάδας σημαντικότατη φυσιογνωμία.

Η τοιχογραφία στο σπίτι του είναι ένα έργο ζωής. Φιλοτεχνήθηκε το 1932 μαζί με τους μαθητές του Εγγονόπουλο και Τσαρούχη στο καθιστικό του σπιτιού του, έτσι ώστε να θυμίζει παραλλαγμένο τέμπλο μεταβυζαντινού ναού. Αποτελείται από 4 ζώνες χωρισμένες με κόκκινη ταινία, κάθε μία με διαφορετική θεματολογία.

Στην α’  ζώνη βλέπουμε φυσιογνωμίες που παραπέμπουν σε αγίους. Απεικονίζουν τους δικούς του 14 “αγίους”, ζωγράφους, αρχαίους ποιητές, φιλοσόφους και συγγραφείς. Χρησιμοποιώντας την τεχνοτροπία των “μεταλλίων” μας παραθέτει το πάνθεο του. Από αριστερά προς τα δεξιά μπορούμε να διακρίνουμε

1. Σουτούν ο Αιγύπτιος – η ρίζα της τέχνης (ζωγράφος), 
2. Πρωτογένης εν Ρόδω ακμάσας (ζωγράφος)
3. Εμμανουήλ Πανσέληνος εκ Θεσσαλονίκης -ο ήλιος της τέχνης,
4. Θεόφιλος ο Κρητικός– ο εν τη λαύρα ιστορίσας (ζωγράφος),
5. Θεοτοκόπουλος (ζωγράφος),
6. Τζώρτζης ο Κρητικός– ο εν την Μονή Διονυσίου ζωγραφήσας ((ζωγράφος),
7. Φράγκος Κατελάνος (ζωγράφος),
8. Μπεζάτ ο Πέρσης (ζωγράφος),
9. Όμηρος ο ποιητής, 
10. Πυθαγόρας ο Φιλόσοφος,
11. Ηρόδοτος (ιστορικός),
12. Διογένης
13. Πλούταρχος ο Φιλόσοφος,
14. Στραβώνας (φιλόσοφος, ιστορικός)

Στην β’ ζώνη από αριστερά προς τα δεξιά, απεικονίζεται ο βασιλιάς Κονέκ- Κονέκ. Πρόκειται για μία φαντασιακή απεικόνιση ενός βασιλιάς τροπικής χώρας που ενατενίζει το κενό ξαπλωμένος σε ένα ανάκλιντρο και συλλογίζεται περί της φύσης του ανθρώπου, περιτριγυρισμένος από τους υπηρέτες του. Δυστυχώς, δεν γνωρίζουμε περισσότερες λεπτομέρειες για την προέλευση αυτής της ιστορίας, πιθανόν να είναι κατασκεύασμα της μυθοπλασίας του ζωγράφου από τα αφηγήματα που έχει εκδώσει.

Στην συνέχεια, επάνω από την πρώτη πόρτα βλέπουμε την οικογένεια του Φώτη Κόντογλου και τον ίδιο. Τα πρόσωπα περιστοιχίζονται από τα σύμβολα του ήλιου και της σελήνης όπως συνηθίζεται στην βυζαντινή αγιογραφία.

Στο κάτω μέρος αναγράφει:

Τούτη η τοιχογραφία ιστορήθη από τόν Φώτη Κόντογλου απ’ τ’ Αϊβαλί τής Μικράς Ασίας. Τόν βοηθήσανε ο πατέρας του Αθανάσιος Χατζηκαμπούρης καί οι μαθητές Γιάννης Τσαρούχης από Πειραιά καί Νίκος Εγγονόπουλος από Κωνσταντινούπολη. Γίνηκε μέ τό παλιό σύστημα πού δουλεύανε οι μαστόροι στά μέρη τής Ανατολής πλήν σήμερα περιφρονημένο επειδή οι τωρινοί άνθρωποι χάσανε τή γέψη τής απλής τέχνης…

Συνεχίζει: “Συνδράμανε τούτη την ιδιότροπη φαντασία με τη γνώμη και με το έργο φίλοι του σπιτιού αγαπημένοι Ανδρέας Ξυγγόπουλος από Αθήνα Αρχαιολόγος και Κώστας Καργατσίδης ζωγράφος από Ανόχωρα(;) και Ελένη Παπαδημητρίου από Σμύρνη. ”

Έπειτα συναντούμε τους “Ολλανδούς Θαλασσοπόρους” που γειτονεύουν με τους “Ανθρωποφάγους της Καραϊβικής” επίσης εικόνες εμπνευσμένες από τα αφηγήματα του. Στο δεξί τμήμα απεικονίζεται “ο Κατακλυσμός” εμπνευσμένος από την αγιογραφική απεικόνιση των Αγίων Σαράντα.

Με την γ’ ζώνη συνολικά θέλει να διαμαρτυρηθεί για όλους εκείνους τους πρωτόγονους πολιτισμούς που ήταν προϊόν εκμετάλλευσης από της Ευρωπαϊκές αποικίες. Ινδία, Βραζιλία  και  η  ελληνική  Μικρά Ασία. Καταδικάζει την εμμονή των ευρωπαϊκών κρατών να θέλουν να επιβάλλουν την υπεροχή τους στις αποικίες τους, πράγμα που συνθλίβει τον τοπικό πολιτισμό.

Σε διαστάσεις ανάλογες με αυτές που στις συμβατικές τοιχογραφίες απεικονίζονται πρόσωπα όπως οι δεσπότες, βλέπουμε τον  “φακίρη  της  Ινδίας” με μορφή ασκητή αγίου. Ακολουθεί “ο  άγριος  της  Βραζιλίας”, “ο  Αϊβαλιώτης  καπετάνιος”,  και “ο  άγριος  της  Γιάβα” . Στα πόδια τους απεικονίζονται διάφορα ζωύφια με το όνομα τους υπογεγραμμένο.

Δεξιά από την 2η πόρτα απεικονίζονται  3 ανδρικές μορφές με παραδοσιακές στολές, χωρίς να είναι δυνατή η απεικόνιση περισσότερων χαρακτηριστικών λόγω φθοράς του έργου.

Σύμφωνα με μαρτυρίες λόγω πώλησης του σπιτιού για οικονομικούς λόγους, ο καινούργιος ιδιοκτήτης κάλυψε το έργο με
λαδομπογιά και η τοιχογραφία υπέστη σοβαρή φθορά. Μάλιστα, υπήρχε μεγάλη πιθανότητα να δοθεί το σπίτι για αντιπαροχή. Ευτυχώς, οι αδερφοί Γουλανδρή χρηματοδότησαν την προσπάθεια αποκόλλησης των τοιχογραφιών καθώς το ελληνικό κράτος δεν προσέφερε τα αντίστοιχα χρήματα.  Σήμερα η τοιχογραφία εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη της Ελλάδος.