Στην Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστήμιου της Χαϊδελβέργης, υπάρχει μια αλλιώτικη συλλογή  έργων τέχνης. Η συλλογή Prinzhorn είναι αφιερωμένη σε έργα τέχνης που λειτουργούν σαν “παράθυρα” στην ψυχή των ψυχικά νοσούντων ασθενών.

 

Η συλλογή ονομάστηκε έτσι από τον ιστορικό τέχνης Hans Prinzhorn που σπούδασε την Ιατρική επιστήμη κατά τη διάρκεια του Α ‘Παγκοσμίου Πολέμου και προσπάθησε να αξιοποιήσει και τις δύο του ιδιότητες μετά τον πόλεμο. Κατά την ένταξη του στην Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης το 1919, ο Prinzhorn ανέλαβε να διευρύνει το πρόγραμμα τέχνης που είχε καθιερωθεί. Κάτω από την κατεύθυνση του Prinzhorn, η συλλογή έργων τέχνης, από ψυχιατρικούς ασθενείς, πάσχοντες από σχιζοφρένεια έως κατάθλιψη, αυξήθηκε σε πάνω από 5.000 κομμάτια από περισσότερους από 450 ασθενείς.

Ο Prinzhorn δημοσίευσε ένα βιβλίο (Artistry of the Mentally Ill) το 1922 στο οποίο ανέλυε τα έργα 10 καλλιτεχνών και τη σχέση τους με την ψύχωση των δημιουργών τους. Περιέγραψε στοιχεία που βλέπουμε συχνά σε τέτοια έργα, όπως το “horror vacui“ ,δηλαδή την τάση να γεμίζει κάθε τελευταία γωνία μιας επιφάνειας, τα διακοσμητικά σχέδια, τα επαναλαμβανόμενα στοιχεία και τα θέματα που είναι, κυρίως, θρησκευτικού ή ερωτικού περιεχομένου.

Καθώς οι Ναζί ανέλαβαν την εξουσία πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ένα από τα προγράμματα εθνικιστικού καθαρισμού τους περιλάμβανε την εξάλειψη κάθε τέχνης που μπορούσε να θεωρηθεί «μη Γερμανική». Αυτό περιλάμβανε όλη την τέχνη που δεν προωθούσε τα ιδανικά της Άριας φυλής και σίγουρα περιλάμβανε τα αφηρημένα θεραπευτικά έργα της συλλογής του Prinzhorn. Ευτυχώς, η τεράστια συλλογή έργων κρύφτηκε στην πανεπιστημιακή αποθήκη και διέφυγε από τις πυρκαγιές της λογοκρισίας.

 

Καλλιτέχνες από τη Συλλογή Prinzhorn

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Παραφροσύνη και δημιουργικότητα

Μια ομάδα από το Πανεπιστήμιο της Jena, της Γερμανίας προσπάθησε να αναλύσει 1,256 εικόνες από 14 καλλιτέχνες με σχιζοφρένεια ή πρόωρη άνοια (dementia praecox) από την συλλογή Prinzhorn. Statistical Image Properties in Works from the Prinzhorn Collection of Artists with Schizophrenia, Gudrun Maria Henemann et al. Χρησιμοποιήθηκαν έξι αντικειμενικές στατιστικές ιδιότητες για την αισθητική ανάλυση εικόνων. Αυτές οι ιδιότητες αντικατοπτρίζουν χαρακτηριστικά της τυπικής σύνθεσης μιας εικόνας, όπως το fractal dimension που δείχνει την υποκειμενική πολυπλοκότητα μιας εικόνας. Τα αποτελέσματα για τους καλλιτέχνες με σχιζοφρένεια συγκρίθηκαν με έργα τέχνης από τρεις δημόσιες συλλογές ζωγραφικής που περιλαμβάνουν εξαιρετικά αναγνωρισμένα έργα τέχνης, καθώς και έργα τέχνης άγνωστων καλλιτεχνών. Πολλά από τα έργα των ασθενών δεν διέφεραν από τις εικόνες ελέγχου. Ωστόσο, τα έργα τέχνης των 6 από τους 14 καλλιτέχνες με σχιζοφρένεια είχαν ιδιότητες που αποκλίνουν από το φάσμα των τιμών που λαμβάνονται για τα έργα τέχνης ελέγχου.

 

 

Η σχέση μεταξύ ψυχικής διαταραχής και δημιουργικότητας έχει γοητεύσει τους επιστήμονες αλλά και τους καλλιτέχνες. O Γάλλος καλλιτέχνης Jean Dubuffet (1901-1985) είπε: 

Για μένα, η παραφροσύνη είναι εξαιρετική λογική. Το φυσιολογικό είναι ψυχωτικό. Φυσιολογικό σημαίνει έλλειψη φαντασίας, έλλειψη δημιουργικότητας.

Το 1972, ο ίδιος δημιούργησε τον όρο “Art Brut”, που σημαίνει “ωμή τέχνη”, επικεντρώνοντας το ενδιαφέρον του κυρίως στα έργα των έγκλειστων σε ψυχιατρικά ιδρύματα. Αργότερα, από τον κριτικό τέχνης Ρότζερ Κάρντιναλ, χρησιμοποιήθηκε ο όρος Outsider Art (τέχνη του περιθωρίου ή, πιο ελεύθερα, τέχνη των απέξω), που σήμερα συμπεριλαμβάνει και δημιουργίες καλλιτεχνών που δεν έχουν κάποιο ψυχικό πρόβλημα. Κατά κανόνα, αυτοί που εντάσσονται στο ρεύμα έχουν ελάχιστη έως καμία επαφή με τον κόσμο της τέχνης και συχνά χρησιμοποιούν πρωτότυπες τεχνικές ή υλικά.

 

 

Πολλοί γνωστοί καλλιτέχνες πιστεύεται ότι υπέφεραν από ψυχιατρικές διαταραχές, για παράδειγμα ο Edvard Munch, ο Vincent Van Gogh ή οι καλλιτέχνες του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού της Σχολής της Νέας Υόρκης. Πρόσφατες μελέτες αποκάλυψαν ότι υπάρχουν σύνδεσμοι μεταξύ της σχιζοφρένειας και της δημιουργικότητας, όσον αφορά ακόμα και παρόμοιες γενετικές ρίζες.¹ Ωστόσο, δεν είναι σαφές εάν η ψυχική ασθένεια αποτελεί αιτία της δημιουργικότητας ή μόνο την επηρεάζει. Μελέτες περισσότερων από 1 εκατομμύριο Σουηδών το 2011 και το 2013 διαπίστωσαν ότι οι άνθρωποι που είχαν στενούς συγγενείς με σχιζοφρένεια ή διπολική διαταραχή ήταν πολύ πιο πιθανό να ακολουθήσουν καλλιτεχνικά επαγγέλματα.²

 

 

 

Σήμερα η συλλογή εξακολουθεί να εκτίθεται στην Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης και έχει επεκταθεί με έργα από παρόμοια προγράμματα ανά τον κόσμο. H συλλογή περιλαμβάνει πλέον 16000 ζωγραφιές, ξύλινα γλυπτά, κολάζ και σκίτσα από ψυχιατρικούς ασθενείς και πολλά από αυτά είναι σε μόνιμη έκθεση, δίνοντας φωνή σε δεκαετίες περιθωριοποίησης μιας ιδιαίτερης, δημιουργικής ομάδας.

 

http://www.prinzhorn.ukl-hd.de/index.php?id=84

 

What am I in the eyes of most people – a nonentity or an eccentric or an obnoxious person – someone who has no position in society and never will have, in short the lowest of the low. Well, then – even if that were all absolutely true, I should one day like to show by my work what there is in the heart of such an eccentric, of such a nobody

Vincent Van Gogh to his brother Theo, 1882