Eκφυλισμένη μουσική ήταν ένας όρος που εφαρμόστηκε στη δεκαετία του 1930 από τη ναζιστική κυβέρνηση στη Γερμανία σε ορισμένες μορφές μουσικής που θεωρούσε επιβλαβείς για το λαό ή παρακμιακές. Η εκστρατεία της ναζιστικής κυβέρνησης ενάντια σε κάποια είδη μουσικής ή κατά των ίδιων των καλλιτεχνών ήταν μέρος της μεγαλύτερης και πιο γνωστής εκστρατείας της ενάντια στην εκφυλισμένη τέχνη.
Κυνηγήθηκαν κυρίως οι Εβραίοι συνθέτες όπως ο Felix Mendelssohn, ο Kurt Weil και ο Gustav Mahler. Στη Λειψία, αφαιρέθηκε ένα χάλκινο άγαλμα του Mendelssohn. Οι Ναζί επίσης απαγόρευαν την τζαζ, που την χαρακτήριζαν ως «νέγρικο υπερβολικό ρυθμό» και τη μουσική με τους «εβραϊκούς θλιβερούς στίχους».
Kurt Weill, Youkali, 1934 (εκτέλεση Ute Lemper)
Ο συνθέτης Kurt Weill στο εστιατόριο του Sardi το 1943. Ο Kurt Julian Weill (2 Μαρτίου 1900 – 3 Απριλίου 1950) ήταν Γερμανός συνθέτης, ενεργός από τη δεκαετία του 1920 στην πατρίδα του και αργότερα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ήταν ένας κορυφαίος συνθέτης της σκηνής και ήταν γνωστός για τις συνεργασίες του με τον Bertolt Brecht. Με τον Brecht ανέπτυξε παραγωγές όπως το πιο γνωστό έργο του The Threepenny Opera, το οποίο περιλάμβανε τη μπαλάντα “Mack the Knife”. Ο Weill απορρίφθηκε από την πατρίδα του για δεκαετίες. photο: Dan Grossi / Associated Press
Mack the Knife, Kurt Weil, 1928 (εκτέλεση Bobby Darin, 1959)
Στην κορυφή του Πανθέου της γερμανικής μουσικής φυσικά τοποθετήθηκε ο Wagner, του οποίου οι συνθέσεις κατά τον Führer εξέφραζαν πλήρως το τευτονικό πνεύμα. Δεν είναι τυχαίο ότι η ραδιοφωνική αναγγελία του θανάτου του Hitler πλαισιώθηκε από το αντάτζιο της Εβδόμης Συμφωνίας του Bruckner και το φινάλε από το «Λυκόφως των Θεών» του Wagner.
Ο Richard Strauss, ήταν ένας συνθέτης που επίσης υποστήριζαν οι ναζί. Όμως ενοχλήθηκαν το 1935, όταν συνεργάστηκε με τον Εβραίο λιμπρετίστα Stefan Zweig, στην όπερα «Η σιωπηλή γυναίκα».
Εξώφυλλο CD με έργα καλλιτεχνών που απαγορεύτηκαν από τους Ναζί, 1997
Ανάλογη έκθεση όπως η έκθεση εκφυλισμένης τέχνης στο Μόναχο για τους εικαστικούς ήταν η έκθεση «Εκφυλισμένης μουσικής». Χαρακτηριστική ήταν η αφίσα της έκθεσης, που έδειχνε έναν μαύρο σαξοφωνίστα με το αστέρι του Δαβίδ στο πέτο του (αφού «οι εβραίοι είχαν μαύρο αίμα»), που παρέπεμπε στην όπερα «Jonny spielt auf» (1927) του νεωτεριστή Ernst Krenek. Εννοείται πως, μαζί με την «Οπερα της πεντάρας» (1928) των Brecht και Weil, ήταν κόκκινο πανί για τους ναζί, με αποτέλεσμα οι δημιουργοί τους από πολύ νωρίς να οδηγηθούν σε αυτοεξορία. Στον αντίποδα βεβαίως υπήρχε η επίσημη όπερα, που από το 1933 βασιζόταν στον ρομαντισμό και στο βαγκνερικό δράμα.
Έκθεση “Εκφυλισμένης μουσικής” στο Düsseldorf, 1938
Mία από τις πρώτες εκθέσεις διοργανώθηκε στο Düsseldorf από τον Hans Severus Ziegler, τότε διευθυντή του Εθνικού Θεάτρου της Βαϊμάρης, ο οποίος εξήγησε σε εναρκτήρια ομιλία ότι η αποσύνθεση της μουσικής οφείλεται στην επιρροή του Ιουδαϊσμού και του καπιταλισμού. Η έκθεση του Ziegler χωρίστηκε σε επτά τμήματα:
- Η επιρροή του Ιουδαϊσμού
- Schoenberg
- Kurt Weill και Ernst Krenek
- Μικροί μπολσεβίκοι (Franz Schreker, Alban Berg, Ernst Toch κ.λπ.)
- Leo Kestenberg, διευθυντής της μουσικής εκπαίδευσης πριν από το 1933
- Οι όπερες και τα ορατόρια του Hindemith
- Igor Stravinsky
Μετά την κατάληψη της εξουσίας από τους Ναζί, αυτοί οι συνθέτες ήταν όλο και πιο δύσκολο, και συχνά αδύνατο, να δουλέψουν ή να εκτελέσουν τη μουσική τους. Πολλοί πήγαν στην εξορία (π.χ. Arnold Schoenberg, Kurt Weill, Paul Hindemith, Berthold Goldschmidt) ή προχώρησαν σε μια “εσωτερική εξορία” (π.χ., Karl Amadeus Hartmann, Boris Blacher) ή κατέληξαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης (π.χ. Viktor Ullmann, Erwin Schulhoff).
